5-nji iýunda Aşgabatda geçirilen "Uglewodorod ýataklaryny özleşdirmekde innowasion tehnologiýalary ornaşdyrmagyň ekologik jähetleri" (TESC 2025) atly halkara ylmy-amaly maslahatda Türkmenistanda metan zyňyndylaryny azaltmak boýunça innowasion gözegçilik çäreleri we täsirli netijeler görkezildi.

Bu ugurda Türkmenistanyň gazanan üstünlikleri barada «Türkmengaz» döwlet konserniniň Tebigy gaz ylmy-barlag institutynyň barlaghanasynyň müdiri Irina Lurýewa öz çykyşynda gürrüň berdi.

Türkmenistan Metan zyňyndylaryny azaltmak boýunça Ählumumy borçnamasyna goşulany bäri howanyň üýtgemegine garşy göreşmäge ygrarlydygyny işjeň görkezýär. Ýurdumyz öňünde uly maksat goýdy: 2030-njy ýyla çenli 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende metan zyňyndylaryny azyndan 30% azaltmak. Bu bolsa, tassyklanan ýol kartasy bilen we BMG-niň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly konwensiýasyna hem-de Pariž ylalaşygyna laýyklykda halkara ekologiýa maksatnamalaryny yzygiderli ýerine ýetirmek bilen tassyklanýar.

Metan zyňyndylaryna netijeli gözegçilik etmek üçin Türkmenistan 2024-nji ýylyň mart aýynda BMG-niň Daşky gurşaw maksatnamasy (UNEP) bilen bilelikde taslamany başlady. Bu hyzmatdaşlygyň çäklerinde MARS (Metan zyňyndylary boýunça duýduryş we täsirleşik ulgamy) sanly platformasynda hemra maglumatlary yzygiderli kabul edilip başlandy, bu bolsa zyňyndy çeşmelerine hakyky wagt derejesinde gözegçilik etmäge mümkinçilik berýär.

Ulgamyň netijeliligi eýýäm subut edildi. 2024-nji ýylyň noýabr we dekabr aýlarynda MARS ulgamy «Türkmengaz» döwlet konserniniň ähli gaz çykaryjy müdirliklerinde metan zyňyndylarynyň ýüze çykmandygyny görkezdi. Bu bolsa öňüni alyş çäreleriniň we yzygiderli gözegçiligiň üstünlikli bolandygyny görkezýär.

Türkmenistanyň tagallalarynyň iň görnükli mysallarynyň biri hem meşhur “Derweze” gaz kraterindäki metan zyňyndylarynyň ep-esli derejede azaldylmagydyr. Gözleg guýusynyň burawlanyşynda ýüze çykan heläkçilik netijesinde emele gelen bu krater onlarça ýyl bäri ýanyp, metan zyňyndylarynyň möhüm çeşmesi bolupdy. Ilkibaşda gaz bilen zäherlenmäniň öňüni almak üçin oňa ot berildi, ýöne ýatakdaky köp gatly gurluş sebäpli gazyň akymy dowam etdi.

Häzirki wagtda ýagdaý düýpgöter üýtgeýär. Tebigy gaz ylmy-barlag institutynyň hünärmenleri Çaljülbe ýatagynda, şol sanda kraterde hem amala aşyrylýan işleriň maksatnamasyny taýýarladylar we üstünlikli durmuşa geçirýärler. Öň konserwirlenen guýulary özleşdirmek we işe girizmek işleri amala aşyryldy. Az basyşly gaz we az gazly gat suwlarynyň dürli guýulardan alynmagy kratere gelýän gazyň azalandygyny görkezýär.

Krateriň golaýynda täze ýokary öndürijilikli guýular burawlandy, olar gaz çykaryşyny ep-esli ýokarlandyrdy. 2024-nji ýylyň dekabryndan bäri şeýle iki guýy işe girizildi we gaz çykaryşynyň aýlyk depgini birnäçe esse ýokarlandy. Häzirki wagtda programmanyň indiki tapgyry başlandy, beýleki guýulary konserwirlemekden çykarmak işleri alnyp barylýar, 2025-nji ýylyň fewralynda bolsa ýokary gaz akymy bolan täze guýynyň burawlan işi üstünlikli tamamlandy.

Şeýlelikde, anyk netije gazanyldy. 2013-nji ýylda Derweze gaz krateriniň alawyny birnäçe kilometre çenli görüp bolýan bolsa, häzirki wagtda onuň ýanyp duran ýerini diňe golaýyna baryp görmek bolýar. Bu oňyn üýtgeşmeler «Capterio» kompaniýasynyň garaşsyz hemra maglumatlary bilen hem tassyklanylýar. Olaryň birnäçe ýylyň dowamynda Derweze krateriniň ýanyp durmagyny we metan zyňyndylaryny yzarlamak boýunça beren maglumatlary zyňyndylaryň ep-esli derejede — 3 esseden gowrak— azalandygyny görkezýär.

Çykyşda bellenilişi ýaly, geçirilen barlag dürli maglumat çeşmelerini utgaşdyryp, esasly çözgütleriň kabul edilmegine we iň kyn şertlerde hem zyňyndylary azaltmak üçin umumy modeli döretmäge mümkinçilik berýändigini görkezýär.

Türkmenistanyň ekologiýa taýdan durnuklylyga ygrarlylygy diňe uly taslamalarda däl-de, eýsem her ýyl geçirilýän ylmy maslahatlarda hem aýdyň ýüze çykýar. Nebitiň we tebigy gazyň dünýä energetika deňagramlylygynda 2050-nji ýyla çenli möhüm orun eýelär diýlip garaşylýan hem bolsa, Türkmenistan üçin esasy maksat diňe çykarmak däl, eýsem serişdeleri oýlanyşykly peýdalanmak we daşky gurşawa zyýanly täsiri yzygiderli azaltmak bolup durýar.