Häzirki zaman dünýäsinde «ýaşyl» tehnologiýalaryň we galyndysyz önümçilik konsepsiýasynyň has gymmatly bolýan döwründe bioenergetika birinji oruna çykýar. Bioenergetika — organiki galyndylardan energiýany öndürmek usuly. Bu diňe bir özüni elektrik energiýa we ýylylyk bilen üpjün etmegiň usuly bolman, eýsem, ozal «zibil» bolan zady Türkmenistanyň gülläp ösýän geljegi üçin gymmatly çeşmä öwürmek bilen daşky gurşaw meseleleriniň täsirli çözgüdidir.

Bioenergetika netijeliligini we köptaraplylygyny görkezip, dürli ýurtlarda köpden bäri üstünlikli ulanylýar. Bu global tejribeler Türkmenistanyň bu ýoldan ynamly ýöräp biljekdigini görkezýär. Mysal üçin, Germaniýa döwleti Ýewropanyň biogazy öndürmek boýunça lideri hasaplanylýar. Germaniýanyň hemme ýerinde diňe ekinleri we mallary ösdürip ýetişdirmän, eýsem, öz energiýalaryny öndürýän müňlerçe fermalary göz öňüne getiriň. Bu ýerde ekin meýdanlaryndan dökün we ekin galyndylary elektrik energiýa we ýylylyga öwrülip, oba hojalygynyň energiýa geçişine işjeň gatnaşyp biljekdigini görkezýär. Her bir kilogram galyndy peýdaly «ýaşyl» energiýa öwrülýär.

Daniýada öý we hojalyk galyndylary ýakylyp, elektrik energiýasyna we şäherleri ýylylyk bilen üpjün edýän energiýa öwürýän zawodlary işjeň ulanylýar. Bu tejribe diňe bir energiýa döretmek bilen çäklenmän, eýsem, zibil dökülýän ýerleriň sanyny azaldyp, şäher gurşawyny arassalaýar.

Hytaý döwletinde bolsa millionlarça öý hojalyklary nahar bişirmek we yşyklandyrmak üçin galyndylaryndan öndürilen biogazdan energiýa alýarlar. Şwesiýada biogaz awtobuslar we otlular ýaly jemgyýetçilik ulaglary üçin ýangyç hökmünde giňden ulanylýar. Awtobusyň iýmit galyndylaryndan ýa-da dökünden öndürilýän energiýa bilen işleýändigini göz öňüne getiriň. Bu diňe bir gazylyp alynýan ýangyja garaşlylygy azaltmak bilen çäklenmän, şäherlerde howanyň hilini hem ep-esli ýokarlandyrýar.

Bu mysallar bioenergetikanyň diňe bir ekologiýa taýdan arassa bolman, eýsem, organiki galyndylary gymmatly energiýa çeşmelerine öwürmegiň ykdysady taýdan amatly usulydygyny, şeýle hem galyndylary gaýtadan ulanmak meselesiniň netijeli çözgüdigini görkezýär.

Türkmenistan bolsa ösen oba hojalygynda, giň maldarçylykda köpelýän organiki galyndylara eýe bolýandygy üçin biziň ýurdumyzyň bioenergetika potensialy ägirt uly. 

Türkmenistan sebitdäki iň uly pagta we bugdaý öndürijilerinden biri. Hasyl ýygnalandan soň müňlerçe tonna pagta süýümleri we saman galyndylary galýar. Köplenç, ýakylmak  ýa-da meýdanlarda çüýremek üçin galýan bu galyndylar biogazy öndürmek üçin gymmatly ýangyç bolup biler.

Şeýle-de häzirki wagtda ýurdumyzda maldarçylyk toplumy işjeň ösýär. Maldarçylyk hojalyklarda her gün müňlerçe tonna dökün öndürilýär. Organiki maddalara baý bolan bu dökünler biogazy öndürmek üçin amatly çig mal bolup durýar. Ahal we Mary ýaly welaýatlardaky iri maldarçylyk toplumlarynda biogaz tehnologiýalarynyň ulanylmagy galyndylary zyňmak meselesini çözüp we ol toplumlary özüniň öndürýän energiýasy bilen üpjün edip biler.

Miweleri, gök önümleri, pagtany we nebiti gaýtadan işleýän zawodlar ep-esli mukdarda organiki galyndylary — şulha, künjara we gabyklary öndürýär. Bu galyndylar galyndysyz önümçiligi döredip, bioenergetika üçin hem  netijeli ulanylyp bilner.

Şeýle hem Aşgabat, Türkmenbaşy, Daşoguz ýaly şäherleriň ösmegi bilen şäher galyndylarynyň mukdary hem artýar. Onuň ep-esli bölegi organiki iýmit we ösümlik galyndylary bolup, olar hem biogazy öndürmek üçin ulanylyp bilner. Bularyň hemmesi energiýa öndürmek üçin elýeterli we täzelenip bilýän çig maldyr. Bu çeşmeleriň özleşdirilmegi diňe bir gymmatly energiýa almak bilen çäklenmän, galyndylary zyňmak meselelerini hemmetaraplaýyn çözmäge, daşky gurşawa ýaramaz täsirini ep-esli azaltmaga we ilatly ýerleriň arassaçylyk ýagdaýyny gowulaşdyrmaga mümkinçilik berýär.

Häzirki zaman bioenergetika tehnologiýalary organiki galyndylary dürli energiýa görnüşlerine netijeli öwürmäge mümkinçilik berýär.

Biogazy öndürmek tehnologiýasy (anaerob ajamagy) — organiki galyndylar (dökün, iýmit galyndylary, lagym galyndylary) möhürlenen ýörite gaplara — biogaz desgalaryna ýerleşdirilýär. Ol ýerde kislorodsyz ýagdaýda ýörite bakteriýalar organiki maddalary dargadýarlar (ajadýarlar) we biogazy öndürip başlaýarlar. Öndürilen biogaz metanyň (70 göterimine çenli) we kömürturşy gazynyň garyndysy bolýar. Biogaz ýylylygy we elektrik energiýasyny öndürmek üçin ýakylyp bilner, arassalanandan soň bolsa onuň düzümi tebigy gaz bilen birmeňzeş bolýar.  Biogazyň ulanylmagy uly maldarçylyk we guşçulyk hojalyklary, agrosenagat toplumlary we şäher suwlaryny arassalaýan zawodlar üçin amatly bolar. Biogazy öndürýän desgalar kärhanalary öz elektrik energiýasy we ýylylygy bilen üpjün edip biler. Iň esasy zat, fermentasiýanyň galyndysy  bolan biodökünler topraga ýokumly maddalary gaýtarýan ýokary hilli we ekologiýa taýdan arassa dökün bolup durýar.

Bioýangyjy öndürmek tehnologiýasy — ulaglarda ulanylyp bilinjek suwuk bioýangyjy (biodizel ýa-da bioetanol) öndürmek üçin biomassanyň käbir görnüşleri (günebakar, künji ýa-da şekerçiňrik, gant şugundyry) ulanylyp bilner. Bu ýöriteleşdirilen önümçiligi talap edýän has çylşyrymly tehnologiýa. Şeýle bolsa-da, bu ýangyç önümçiligini diwersifikasiýa etmek we ulag pudagynyň import edilýän ýa-da adaty ýangyçlara garaşlylygyny azaltmak üçin strategiki ugur bolup biler. Bu tehnologiýalaryň özleşdirilmegi galyndylary gaýtadan işlemek meselesini täze mümkinçilikleriň çeşmesine öwürýär.

Bioenergetikany işjeň ösdürmek Türkmenistana birnäçe strategiki we ykdysady artykmaçlyklary getirer. Bioenergetika birbada iki meseläni çözýär: arassa energiýa öndürýär we daşky gurşawa ýaramaz täsirini azaldýan organiki galyndylary netijeli ulanýar. Galyndylary biogaza ýa-da ýylylyga öwürmek parnik gazlarynyň, esasanam, has zyýanly parnik gazy bolan metanyň zyňyndylaryny ep-esli azaldar. Bu howanyň üýtgemegine garşy göreşde möhüm goşantdyr. Biogazy öndürmek diňe bir energiýa almak bilen çäklenmän, eýsem, ýokary hilli biodökünleri öndürmegi bilen hem üpjün edýär. Bu topragyň hasyllylygyny ýokarlandyrýar, himiki dökünlere bolan zerurlygy azaldýar we oba hojalyk pudagyny ösdürýär. Ownuk biogaz zawodlary uzak   hojalyklarda ýerleşdirilip, özbaşdak energiýa bilen üpjün edip, merkezleşdirilen elektrik torlardaky ýüküň azaldylmagyna mümkinçilik berýär. Bioenergetikanyň ösdürilmegi maýa goýumlaryny özüne çeker, oba ýerlerinde täze iş ýerlerini döreder we biotehnologiýanyň ösmegine itergi berer. Tebigy gazyň sarp edilişiniň bir bölegini biogaz ýa-da bioýangyç bilen çalyşmak ýurdumyzyň energiýa howpsuzlygyny ýokarlandyrar.

Bioenergetika diňe bir energiýa çeşmesi däl, eýsem, Türkmenistanyň giňişleýin durnukly ösüş strategiýasynyň bir bölegidir. Ol organiki galyndylary elektrik energiýasyny, ýylylygy we ýokary hilli dökün öndürýän gymmatly çeşmä öwürmäge mümkinçilik berýär. Bu potensialy ulanmak ýurdumyzyň energiýa howpsuzlygyny güýçlendirer, ykdysadyýetini diwersifikasiýalaşdyrar, howanyň üýtgemegine garşy göreşmäge we esasanam, oba ýerlerinde daşky gurşawy gowulandyrar. Türkmenistanda  galyndylary ösüşiň hereketlendirijisine öwrüp, ýagty we arassa geljegi gurup biljekdigine mysal bolmak üçin ähli mümkinçilikler bar.

Çynar GELDIÝEWA,
«Türkmengaz» DK-nyň Ylmy-barlag tebigy gaz institutynyň uly ylmy işgäri.