Mikrosuwotular gaýtadan dikelýän ýangyjyň birnäçe görnüşlerini almaga mümkinçilik berýär. Bulara mikrosuwotularyň biomassasy anaerob ýagdaýda turşadylanda bölünip çykýan metan, mikrosuwotularda saklanýan ýaglardan alynýan biodizel ýangyjy, şeýle-de fotobiologik prosesde emele gelýän biowodorod degişlidir.

Aslynda, mikrosuwotulary energiýa çig maly hökmünde ulanmak pikiri täze däl, ýöne soňky döwürde nebit önümleriniň ýetmezçiligi we bahasynyň ýokarylygy, şeýle hem gazylyp alynýan ýangyçlaryň ýanmagy netijesinde global ýylylyk meselesi sebäpli has-da işjeňleşdi.

Häzirki wagtda biodizel ýangyjy ösümlik we haýwan ýaglaryndan öndürilýär. Ýangyjyň bu görnüşiniň öndüriliş tehnologiýasy we ulanylyşy eýýäm

60 ýyl bäri bellidir. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda biodizel ýangyjy, esasan, soýanyň kösüklerinden öndürilýär. Biodizeliň beýleki çeşmelerine kanola ýagy, haýwan ýagy, palma ýagy, mekgejöwen ýagy we kulinariýa galyndylarynyň ýagy degişlidir.

Çig malyň sanalan görnüşleri önümçiligiň uly mukdaryny üpjün edip bilmeýär. Şonuň üçin biodizel ýangyjyny mikrosuwotularyň hasabyna üpjün etmek maksadalaýykdyr.

Ilat sanynyň günsaýyn köpelmegi we energiýa sarp edilişiniň yzygiderli ösmegi sebäpli adamzat gazylyp alynýan energiýa çeşmeleriniň ätiýaçlyklaryny azaltmak meselesi bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Mundan başga-da, gazylyp alynýan ýangyçlaryň ulanylmagy parnik gazlarynyň we beýleki hapalaýjy maddalaryň atmosfera zyňylmagyna getirýär. Şeýlelik bilen, gazylyp alynýan ýangyçlaryň bahasynyň ýokarlanmagy, ýetmezçiligi we global howanyň üýtgemek howpy täze çözgütleri gözlemäge itergi berýär. Bu meseläni çözmegiň iň geljegi uly ugurlarynyň biri hem ýangyjyň alternatiw görnüşlerini öndürmekdir.

Bioýangyç — bu haýwan ýa-da ösümlik çig malynyň, şeýle hem biologik galyndylaryň sinteziniň önümidir. Ýangyjyň şeýle görnüşlerine, ilki bilen, bioetanol, biodizel, bioýag we biogaz girýär. Bioýangyjy ulanmagyň esasy artykmaçlyklary, adaty ýangyç bilen deňeşdirilende, ýokary netijelilik, arzan bahadan bolmagy we daşky gurşawa iň az zyýanly täsiri bardyr.

Mikrosuwotulardan ýangyç öndürmegiň tehnologik prosesi galyndysyz diýen ýaly amala aşyrylýar. Sebäbi biodizel ýangyjy alnandan soň, gury biomassanyň galyndylary ähli witaminleri, gymmatly maddalary saklaýar. şonuň üçin iýmit maksatly, derman önümleri, haýwanlar, balyklar üçin iýmit hökmünde ulanylyp bilner.

Mikrosuwotularyň bioýangyjyň çeşmesi hökmünde ulanylmagynyň birnäçe artykmaçlygy bardyr:

— oba hojalygyna ýaramsyz ýerler hem mikrosuwotulary ösdürip ýetişdirmek üçin ulanylyp bilner;

— ösüş döwründe mikrosuwotular kömürturşy gazyny sarp edýär we şeýlelik bilen, zyňyndy gazy azaldýar;

— mikrosuwotularyň bioýangyjy bar bolan ulag enjamlarynda ulanmak üçin uly goşant bolup, ol edil ýagyňky ýaly molekulýar gurluşa eýedir;

— mikrosuwotular gury ýer ösümliklerinden 20 — 30 esse çalt ösýär;

— süýji, duzly we hatda galyndy suwlar mikrosuwotulary ösdürip ýetişdirmek üçin amatlydyr;

— mikrosuwotular aýratyn ideg talap etmeýär we dökünlere mätäç däldir;

— mikrosuwotulardan bioýangyç öndürilende, beýleki ekinlere garanyňda has köp mukdarda ýangyç alynýar.

Şeýlelik bilen, gysga wagtyň dowamynda ösüp, biomassa toplamak ukybyna eýe bolan mikrosuwotularyň elýeterli we energiýa tygşytlaýan bioýangyjyň, ýagny «ýaşyl» energiýanyň çeşmesi hökmünde ägirt uly mümkinçilikleri bardyr.

Mähri TAŇRYGULYÝEWA,
Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň «Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri» ylmy-önümçilik merkeziniň tehniki işgäri.