Häzirki döwürde dünýä möçberinde wodorody almagyň 85 göterim möçberi metanyň suw bugy bilen konwersiýa tehnologiýasy, 10 göterimi nebit, kömür we bary-ýogy 5 göterimi elektroliz usul bilen suwdan alynýar.

Dünýä bilermenleri tarapyndan atmosfera howasyny hapalaýan karbon birleşmelerini, esasan-da, CO2 parnik gazlaryny azaltmagyň Pariž ylalaşygynyň çäklerinde uglerod birleşmeleri: kömür, tebigy gaz we başga-da ýangyçlardan ekologiýa taýdan arassa wodorod energiýasyna tapgyrlaýyn geçmek barada ylalaşyga gelindi. Hususan-da, dünýäde pes uglerodly energiýa we wodorod ýangyjyna geçmek bilen bagly talaplaryň güýçlenmegi netijesinde, geljekde dünýä bazarynda energiýa serişdelerine bolan islegiň gurluşynyň üýtgemegine garaşylýar.

Türkmenistanda wodorod energiýasy babatda halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek, daşary ýurtlaryň öňdebaryjy ylmy merkezleriniň, kompaniýalarynyň tejribesini öwrenmek, maglumatlary toplamak we seljermek boýunça dürli işler alnyp barylýar.

Wodorod metandan 8 esse ýeňil, ýylylyk sygymy 7 esse, ýylylyk geçirijiligi 54 esse uludyr, ýokary ýanyş ýylylygy 2,5 MJ/kg esse ýokarydyr. Başgaça aýdylanda, 1 kilogram wodorod ýakylanda, şol ýylylygyň deň mukdaryny almak üçin metanyň 2,5 kilogram mukdaryny ýakmaly bolýar.

Türkmenistanyň tebigy gazyň ägirt uly gorlaryna eýe bolmagy geljekde biziň ýurdumyzda hem wodorod energiýasynyň öndürilmegine öz goşandyny goşmakda mümkinçilikleriniň bardygyny görkezýär.

Wodorody barlaghana we senagat şertlerinde almagyň belli bolan birnäçe termik we katalitik usullary bar, olardan:

1-nji usul — suwuň bugly konwersiýasy. Esasy köp ýaýran usullaryň biri hem tebigy gazy suwuň bugunyň konwersiýasy esasynda ýokary temperaturada wodorody almak. Bu usulda örän köp mukdarda CO2 gazy bölünip çykýar. Bölünip çykýan CO2 gazy howa atmosferasyna zyňylman, oba hojalygynda karbamid dökünlerini öndürmek tehnologiýasynda gaýtadan ulanylýar.

Mysal üçin, häzirki wagtda Tejen, Mary we Garabogaz karbamid öndürýän zawodlarynda ammiagyň önümçiligi wodorodyň köp mukdaryny ulanmagy talap edýär. Bu hadysa ýokary temperaturada (420oC) we ýokary basyşda (28 MPa) katalizatoryň gatnaşmagynda geçýär. Häzirki döwürde metandan wodorody bölüp çykarmak we CO2 gazyny aralyk önüm hökmünde gaýtadan ulanmak ekologik we tehniki-ykdysady taýdan has amatly hasap edilýär.

2-nji usul — suwuň elektrolizi. Bu usul örän köp mukdarda elektroenergiýany we elektroliz enjamlaryny talap edýär. Elektroenergiýany öndürmek üçin köp mukdarda ýangyç energiýasyny, maýa goýumlaryny harçlamaly bolýar we özüne düşýän gymmaty artýar.

3-nji usul — duzly suw minus -30oC çenli sowadylýar, soňra işjeňleşdirilen MgO2 ýa-da Al2O3 oksidi goşulanda arassa H2 bölünip çykýar. Bu ýerde magniý oksidiniň 1 kilogram mukdaryna 1 kilogram möçberinde wodorod bölünip çykýar. Bu usulyň ýetmezçiligi duzly suwy pes temperaturalara çenli sowatmak meselesidir, ýöne bu usul sowuk klimatly ýurtlarda (Antraktida) netijeli bolup biler.

4-nji usul — katalitiki reforming we termiki piroliz usuly. Bu usulda katalizatoryň gatnaşmagynda ýokary temperaturada metana suwuň buguny ýa-da kislorody täsir etdirip, ilki bilen, sintez gaz alynýar, soňra metanol (Ahaldaky benzin zawodynyň mysalynda) emele gelýär.

5-nji usul — termiki piroliz — etan ýokary temperaturalarda (850oC) krekinge sezewar edilende etilen emele gelýär we wodorod bölünip çykýar (Gyýanly polimer zawodynyň mysalynda).

Mundan başga-da, dünýä tejribesinde wodorody öndürmegiň birnäçe usullary bar, ýagny biomassalardan, suwotulardan we suwy metallar bilen himiki täsirleşdirmek netijesinde alýarlar.

Arslanmyrat SOLTANNAÝEW,
«Türkmengaz» DK-nyň Ylmy-barlag tebigy gaz institutynyň laboratoriýa müdiri.